De ongeremde close-ups van Frans Zwartjes

De laatste keer dat de Nederlandse televisie een van zijn films vertoonde lijkt een eeuwigheid geleden. Het zal ergens diep in de jaren tachtig zijn geweest, al kan ik me herinneren dat een aflevering van VPRO’s Zomergasten ook ooit iets van de man heeft laten zien. Gelukkig is een deel van de ruim vijftig films die hij maakte op dvd verkrijgbaar: Frans Zwartjes, The Great Cinema Magician. Meester van de close-up. Tevens beeldend kunstenaar, na een verleden als docent aan de Rietveld Academie, verpleger in een psychiatrische inrichting én alt-violist bij symfonieorkesten. Waardering was er altijd al van internationale kant. Schrijfster Susan Sontag noemde hem ooit de belangrijkste filmer van zijn tijd. Bekijk zijn beeldenmagie mét uitgebreid interview op de dvd The Great Cinema Magician, en je begrijpt waarom David Lynch zijn overhemd altijd tot aan het bovenste gaatje dichtknoopt.

De in 1927 in Alkmaar geboren Zwartjes geldt als een van de meest bijzondere, en in kringen van fijnproevers zeer gewaardeerde filmers van Nederland. Internationaal wordt hij beschouwd als een invloedrijk undergroundcineast. Dit aanzien kreeg hij doordat zijn films zich prettig los wrikken van de gangbare filmtaal. Zwartjes’ bijdragen aan de filmkunst is dan ook bijzonder: zijn visuele stijl is afwisselend hoekig en gracieus, maar evengoed ingetogen, absurdistisch en verstild. Het gevoel dat zijn beelden oproept is echter van een bijna bedwelmende weemoed. Acteurs, vaak bedekt met zelf aangebrachte vegen schmink, leggen zichzelf hardnekkig het zwijgen op. Meestal is er vast groepje spelers: Zwartjes’ echtgenote Trix, Moniek Toebosch, en met name Lodewijk de Boer maakt met zijn in tristesse gebeeldhouwde kop veel indruk. In de allegorie van Zwartjes heerst niet het gesproken woord, maar een verpletterende alliantie van beweging, beeld en geluid.

Op de geluidsband van zijn korte films wordt melancholische muziek afgewisseld met een verknipt collage-experiment; niet zozeer ter ondersteuning maar ter desoriëntering van de beelden. Juist hierdoor ontstaan films die ondanks het scheppen van een prettig soort verwarring, meeslepen, verontrusten en beklijven. Eenmaal gezien krijg je ze niet snel meer van het netvlies. Via beeldvullende close-ups, fel wit tegenover gitzwart, en de aan de expressionistische film van de jaren twintig herinnerende blikken van de acteurs, slaat Zwartjes toe. Dankzij die ongeremde indrukken verworden zijn films tot claustrofobische studies in emotie. We zien, nee we voelen het onvermogen van mensen tot communiceren, hun macht en machteloosheid en daaruit voortkomende psychoses, gelardeerd met seksuele symboliek en verlangens. Hele normale wezenlijke gevoelens, maar tijdens het kijken bekruipt je het gevoel dat deze mensen in een wereld leven waarin jij als voyeur voor even deelgenoot bent.

PDVD_090

Nog zo’n meerwaarde: Zwartjes’ beelden lijken op verfilmde foto’s, op bewegende kunst. Dit komt onder meer door het zogenaamde monteren in de camera. Door zijn specifieke manier van filmen kan dat makkelijk, aangezien een narratieve verteltrant goeddeels afwezig is. Tijdens het filmen bepaalt hij ter plekke de beeldvolgorde. In een interview verklaarde Zwartjes: “Bij film heb je het probleem: wat komt er naar wat, wat is wat en hoelang duurt dat. Meer is het niet. Ik vond het teveel werk om daarna nog te gaan monteren. Als je het vaak doet dan krijg je de motoriek. Je doet het op je gevoel.”

Toch pakt Zwartjes filmstijl niet altijd goed uit. Het in 1979 wegens vermeend seksisme en vrouwonvriendelijk geweld ophefmakende Pentimento, is tegenwoordig langdradig en veel te hoogdravend in zijn veelvormige labyrint aan boodschapperige montagemozaïek. Dat de geluiden op de achtergrond minuten achterlopen op de beelden, wekt eerder irritatie dan de beoogde vervreemding. Met het geweld valt het ook reuze mee in deze effectrijke shockfilm.

Hoe anders is Zwartjes’ meesterwerk Living uit 1971. Zichzelf filmend met een groothoeklens (gekocht van fotograaf Ed van der Elsken), zien we hoe Zwartjes en zijn vrouw in een leeg huis ronddolen. Zwartjes blikt echter zo in een van totale verwondering omslaande twijfel voor zich uit, dat zijn aanwezigheid meer verontrust dan geruststelt. Dit in tegenstelling tot zijn gedwee achter hem aan lopende vrouw. Haar houding is stoïcijns en kalm; ze voelt zich niet ingeperkt door de kilte van de witte muren en het lege interieur, dit doolhof van totale vervreemding, maar registreert gelaten een gebrek aan relationele en onderlinge communicatie.

Frans Zwartjes The Great Cinema Magician te koop op dubbel dvd

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s