DE STILSTAANDE TOEKOMST VAN OSCAR NIEMEYER IN SCHUNCK


niemeyerglas

In het tijdschrift De Stijl houdt de Nederlandse kunstenaar Theo van Doesburg een warm pleidooi voor het gebruik van gewapend beton bij het bouwen van woningen. Of hij ooit kennis heeft genomen van Van Doesburgs artikel uit 1918 is mij niet bekend, maar de Braziliaan Oscar Niemeyer sublimeerde diens oproep door gewapend beton toe te passen in zijn sierlijke bouwkunst.

Niemeyers gebouwen en projecten golven er  dankzij het gebruik van beton met wapeningsstaal zo flink op los dat op zeker moment zelfs vragen opdoemen. Hebben we te maken met kunst waarbij het functionele van een gebouw zoals zo vaak het onderspit delft? Is de architect een kunstenaar? Legt de architect de nadruk op uiterlijk vertoon dan is het binnen meestal lang zoeken naar de uitgang. Om maar te zwijgen van het toilet. Aan de bouwwerken van Niemeyer kun je niet eens zien waar zich de ingang bevindt. Waar het gebouw begint en eindigt zeg maar. En ach, het heeft ook wel wat. Oscar Niemeyer, de architect als kunstenaar.

cathedral

Zoals zo vaak met kunst: je moet het in het echt zien. Hoe zou het zijn om onder het plafond te lopen van de Metropolitana Cathedral in Brasília? Het woord plafond is trouwens behoorlijk misplaatst. Blijkens de foto is er ongetwijfeld sprake van een belevenis. Dat is ook een beetje de makke van de tentoonstelling in het Heerlense Glaspaleis. Ze toont aan de hand van maquettes en bouwtekeningen, gelardeerd met schetsen en spreuken hooguit een blauwdruk van Niemeyers talent. Een levensechte indruk van zijn werk krijg je er niet door. Nogal wat foto’s laten slechts details zien en voor lappen teksten op de muur ga je niet naar een museum. Oscar Niemeyer Loopbaan en Hedendaagse Projecten (1936-2008) heeft meer weg van een presentatie, een soort introductie voor studenten en schooluitstapjes. De doorgewinterde kunstliefhebber zal er niet veel wijzer van worden. Hoe dan ook, het past natuurlijk wel dat de tentoonstelling haar Europese première beleeft in een van de architectonische hoogstandjes van ons land: het op de lijst van twintigste eeuwse topmonumenten, hooggenoteerde Glaspaleis. Bouwjaar 1933-1935. Een andere reden voor de première zou gelegen kunnen zijn in het feit dat Nederland een van de weinige Europese landen is waar Niemeyer nimmer een opdracht in de wacht sleepte.

museu_oscar_niemeyer_2_curitiba_brasil

Brazilië is een land van complexe contrasten. Een land dat democratie ooit verruilde voor dictatuur en omgekeerd. Van toenemende economische welvaart en favela’s; van corruptie en carnaval; van metalband Sepultura en topmodel Gisele Bündchen. Binnen deze culturele en maatschappelijke schakeringen zijn de werken van Niemeyer opvallend uniform. Wat je er verder ook van kunt zeggen: saai zijn ze nooit. Een Niemeyergebouw communiceert. Enerzijds met de buitenwereld omdat Niemeyer telkens lijkt te willen zeggen: kijk, het nieuwe Brazilië, het Latijns-Amerikaanse modernisme, mìjn modernisme. Elk gebouw een statement. Een andere communicatie vindt plaats tussen de swingende curve en de pontificale rechthoek. Ze staan altijd vlak bijelkaar of anders vlechten ze ingenieus samen. Niemeyers gebouwen zijn op een geruststellende manier tijdloos en futuristisch. Alsof er een vliegende schotel met vriendelijke bedoelingen is geland. Het nieuwe Brazilië volgens Niemeyer begon overigens in de jaren veertig van de vorige eeuw toen de jonge architect zijn eerste opdrachten kreeg. Zijn plastische gebruik van gewapend beton maakte wereldwijd indruk. Eigenhandig gaf Niemeyer zijn geboorteland zo een mondaine signatuur. Totdat in 1964 Brazilië werd bezoedeld door de verstikkende deken van de dictatuur en Niemeyer naar Parijs vluchtte. Pas na het herstel van de democratie begin jaren tachtig keerde hij terug naar zijn vaderland.

os1

Sindsdien werkt de inmiddels 101-jarige nog altijd dagelijks vanuit zijn kantoor in Rio de Janeiro aan opdrachten voor prestigieuze projecten. Van gebouwen die momenteel in de steigers staan laat de tentoonstelling maquettes zien. Een enkele uitzondering daargelaten, zoals de nieuwe televisietoren van Brasília dat 150 meter fier in de hoogte piekt, valt op hoezeer Niemeyer blijft volharden in zijn eigen stijl en vorm. Alsof iemand op gegeven ogenblik de tijd heeft stilgezet. Sindsdien is zijn bouwkunst met hem op de loop gegaan. Niemeyer gaat op den duur wel heel erg prat op altijd maar weer die elliptische verbanden waarin de boven de grond zwevende koepels staan te ouwehoeren met hoekvormige palen en pijlers. Niemeyer verheft zo de voorspelbaarheid tot norm, tot een rigide vorm van kunstarchitectuur. Op zeker moment heb je het wel gezien. Toch een beetje saai eigenlijk. Oscar Niemeyer, jij drommelse duivelskunstenaar.

(Oscar Niemeyer – Loopbaan en hedendaagse projecten 1936-2009. tentoonstelling, Schunck, Heerlen, 2009)

One thought on “DE STILSTAANDE TOEKOMST VAN OSCAR NIEMEYER IN SCHUNCK

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s