Tefaf 2011 Op zoek naar kunst die je overkomt

De bedragen die voor kunst worden neergelegd hebben zulke proporties aangenomen dat je de neiging hebt de artistieke kwaliteit eraan af te meten. En wie het over geld heeft, heeft het over Damien Hirst. Wanneer ik bijna een uur door de gangpaden dwaal betrap ik me op de gedachte nog geen enkel werk van de best verkopende levende kunstenaar te hebben gezien. De afgelopen jaren was de excentrieke Brit alomtegenwoordig. Dan gebeurt er iets wonderlijks. Terwijl ik nietsvermoedend in de richting wandel van een glasplaat waaronder honderden vlindertjes van stof glinsteren, slechts luttele seconden na mijn spontane gedachte, kijk ik op het naambordje en zie opeens de naam van Damien Hirst!

Dit merkwaardige toeval is het meest opvallende moment op de ochtend dat ik op de Tefaf van 2011 rondloop. Opvallend rustig is het, gelaten bijna. Maar dat kan ook aan het tijdstip liggen. Het is half twaalf. Een persfotograaf klaagt over het gebrek aan bezoekers bij de BMW Art Car van Jeff Koons. Die zouden zijn foto een beetje kunnen opleuken namelijk. Wij en de verkopers zijn op dit tijdstip de enigen die ons vergapen aan de schreeuwerige bolide van BMW. Koons heeft er werk van gemaakt. Misschien wat veel van het goede. De auto lijkt weggescheurd uit zo’n plaatje in een stripverhaal waarin de snelheid van iets wordt geaccentueerd met felle lijnen en strepen.

Het is nog een hele kunst wegwijs te worden uit het aanbod van de meer dan tweehonderdvijftig galerieën en dertigduizend objecten op de Tefaf. Beelden uit de Griekse oudheid, juwelen, sieraden, ikonen, zelden of niet eerder vertoond werk van aanstormend talent. De Tefaf, dat internationaal bekendstaat als ‘Maastricht’, is natuurlijk in de eerste plaats een beurs voor de kunsthandel. Veel werken die er te zien zijn dienen vooral als prestigeobject, als uithangbord voor de galerie. Dat mag best. Voor een standplaats betaal je algauw tussen de vijftig- en honderdduizend euro. Omdat ook de Tefaf waarde hecht aan prestige wordt de galeriehouder verplicht topstukken mee te nemen. De selectie van de aangeboden kunst moet eerst langs een strenge, door de Tefaf ingestelde keuringscommissie.

Tussen kunstkopers en galeriehouders is meestal na een zorgvuldig opgebouwd vertrouwen een hecht netwerk ontstaan. Hierdoor heeft menig werk voor aanvang van de beurs de weg naar een nieuwe eigenaar snel gevonden. Natuurlijk is er nog volop kunst te koop tijdens de Tefaf. Daar is de dag van de genodigden voor bedoeld, die plaatsvindt vóór de officiële opening. De dag waar liefhebbers, handelaren en galeriehouders halsreikend naar uitzien. Wie goed om zich heenkijkt ziet dat elke galeriehouder een provisorisch kantoortje heeft ingericht waar op gedempte toon zaken worden gedaan. Om het hoge btw tarief in ons land te omzeilen vindt de uiteindelijke transactie plaats buiten de Nederlandse landsgrenzen, zeker nu de huidige regering voornemens is het tarief te verhogen. Een andere reden om de verkoop elders voort te zetten is vanwege de heffing van de Europese Unie op de verkoop van kunst die aan de levende kunstenaar of erfgenamen moet worden betaald.

Op zoek naar kunst waar een gevoel bij hoort dat langer duurt dan de waan van de dag, beter smaakt dan de hype van het moment en het alledaagse in de luren legt, is het opeens raak bij een werk van Manolo Valdés. Achter glas een portret van een vrouw gemaakt van jute op olieverf. De rafelingen van het materiaal maken het beeld uiteen getrokken. De impact is er niet minder om. Niet een vrouw om verliefd op te worden, maar de zeggingskracht van het ruim twee meter hoge werk, mist zijn uitwerking niet.

Onbedoeld actueel is een olieverfdoek van Koen Vermeule. Tokyo Dreamer werd gemaakt in 2010. Het lijkt een foto van een recente voorpagina van de aardbeving in Japan. Een jongen houdt de handen devoot ineen gevouwen op zijn knieën. Voert hij een inwendig gebed? Hij lijkt in gedachten volkomen afgezonderd van de buitenwereld, ondanks dat er op enkele meters afstand mensen lopen die geen oog hebben voor de Tokyo Dreamer en wat er in hem omgaat.

Wanneer de geschiedschrijving zich eenmaal heeft vastgebeiteld in ons collectieve geheugen, wil de ontdekking van het onbekende stiekem toch een beetje gaan wrikken aan het vanzelfsprekende van de kunsthistorie. De een wordt beroemd met het geluk aan zijn kont, de ander ploetert voor eeuwig in de marge, hooguit hopend op een cultstatus. Het plekje dat is ingericht voor Billy Apple is zo’n marge. Apple maakte pop art gedurende een groot deel van de jaren zestig. Hij exposeerde met Warhol en andere pop art iconen, maar misschien had Apple toch te weinig eigenheid om de latere beroemdheden te evenaren, of simpelweg een gebrek aan ambitie ze te willen overtreffen. Dat Apple geen Amerikaan is, maar atelier hield en houdt in het verre Nieuw-Zeeland zal evenmin niet geholpen hebben aan de naamsbekendheid van de nog in leven zijnde kunstenaar.

Bizar is wel het minste wat je kunt zeggen van het werk van kunstenaarstweeling Jake en Dinos Chapman. Verborgen in een hoekje dat meer wegheeft van een kinderkamer staat een installatiekluwen van meisjespoppen. De hoofden lijken zich in meerderheid op elkaar te stapelen, want behalve enkele benen en een paar armen zijn de ledematen goeddeels afwezig. De constructie is niet erg prettig om naar te kijken. Deze Siamese hoofden zijn als een misvormde zygote; een celdeling die voorafgaat aan de vorming van de embryo bij de bevruchting. Het beeld zit niettemin angstvallig dicht op de werkelijkheid. Je voelt iets wat je niet wilt zien laat staan voelen. Shock, horror, erotiek: niet bepaald onderwerpen die je associeert met jonge meisjes.

Jean-Michel Basquiat is van grote invloed geweest voor de ontwikkeling van graffiti- en street art. Hij schilderde op deuren van koelkasten, maakte assemblages van stukken afval en verscheurd papier. Tot zijn beste werk behoren de beeldverhalen die een grimmige, maatschappijkritische context tonen over het leven van minderheden in de kantlijn van de samenleving. Figuurtjes, het straatjargon en de verwijzingen naar andere kunst, knallen bij Basquiat in een onrustige cadans van het doek. Meer jazz dan avant-garde. Op de Tefaf hangen diverse Basquiats, waaronder een totempaal en een billboard met een collage van ‘cartoons’ waarin de vroegere graffitikunstenaar verwijst naar jazzmuzikanten.

Waar ik evenmin aan voorbij ga is Isabell Beyel. Ik ben niet de enige. Ook andere bezoekers voelen zich tot de Duitse in Limburg woonachtige kunstenares aangetrokken. Ze maken pas op de plaats om haar werk eens goed te bekijken. Wanneer ik het beeld nader zie ik tot mijn verbazing dat het gezicht van een vrouw is opgemaakt met bladzijden uit boeken, kurkdoppen, muizenvallen en witte bolletjes. Je moet er enkele meters afstand van nemen om erachter te komen dat het een pop art achtige 3D is waarbij je het dimensionale er zelf bij moet denken. Kurk en muizenvallen blijken meer dan voldoende als make up. In de kunst is veel zoniet alles mogelijk.

Historische documenten in overvloed op de Tefaf. In een vitrine bevindt zich een tijdschrift dat werd gemaakt door Marcel Duchamp. Een boekje met litho’s van Andy Warhol blijkt een uitgave in eigen beheer uit 1954. De teksten bij de illustraties van katten zijn afkomstig van moeder Warhol. Vraagprijs 8200 euro. Ietsje meer moet de Delaire Sunrise kosten. Volgens juwelier Graff uit Londen nam het slijpen van de grootste gele diamant ter wereld met zijn 118,08 karaats bijna een jaar in beslag. Ongehoord en uniek naar het schijnt. De schittering van het vierkante steentje is met het blote oog mooi te zien. Wanneer ik er een foto van maak is de weergave echter allesbehalve schitterend. De camera van mijn Samsung Galaxy kan de miniatuurzonnestraaltjes die alle kanten op schieten simpelweg niet goed vangen en weergeven. Toch sta ik op een paar centimeter van 18 miljoen. Diamanten, ik weet het zo net nog niet. Mijn gedachten dwalen af naar een liedje gezongen door Marilyn Monroe: Diamonds Are A Girl’s Best Friend.

Tefaf (Maastricht, MECC, 18 t/m 27 maart 2011)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s