Tentoonstelling Nie Wieder Störungsfrei zit braaf vastgeketend aan het verleden

Hatstand, Table, Chair (Allen Jones, 1969)

In een documentaire uit 1969 vertelt Gerhard Richter dat hij “alles eruit wil laten zien alsof het niet geschilderd is”. Intussen zien we de beroemde Duitse schilder ijverig aan de slag met kwast en verf op canvas. Het is een fragment uit een film die te bekijken is tijdens Nie Wieder Störungsfrei! Ondertitel: Aachen Avantgarde seit 1964. Richters uitspraak staat haaks op de werken van zijn collega’s die enkele jaren daarvoor demonstratief de kunstwereld wakker maakten. Je zou het misschien niet verwachten met een kunststad als Keulen in de buurt, maar het was Aken dat in het Duitsland van de jaren zestig onbekende kunstenaars ruim baan gaf. Van de door Akense galerieën en musea aangekochte werken is nu een groot deel te zien in het Ludwig Forum, dat zich dankzij het echtpaar Ludwig ook niet onbetuigd liet met kunstaankopen.

Net als in veel andere West-Europese landen verkeerde Duitsland destijds in staat van maatschappelijke oproer. De consumptiemaatschappij en het kapitalisme werden gehekeld, de naoorlogse generatie leverde kritiek op het functioneren van de democratie en het nazi-verleden van hun ouders. Engagement in de kunst werd de normaalste zaak van de wereld. Dat de geest van Joseph Beuys, peetvader van de Aktionskunst, door de tentoonstelling waart hoeft geen verbazing te wekken. Wel dat zijn werk schittert door afwezigheid. Slechts de tentoonstellingscatalogus en -poster sieren zijn verbeten gelaat met bloedneus, die hem werd bezorgd door een bezoeker tijdens het Festival der Neuen Kunst van 1964. De ideeën en theorieën van de provocateur Beuys stuitten bij de goegemeente vooral op onbegrip en onwil. “Voor mij is de vorming van de gedachte een vorm van beeldhouwkunst”, beweerde hij.

Bij het Ludwig beseffen ze natuurlijk wel dat al die Fluxus- en actiekunstenaars in de loop der jaren naam en faam hebben verworven. Sommigen is een eigen ruimte gegund, waaronder pionier Wolf Vostell: een van de eerste Duitse Fluxuskunstenaars. Fluxus wilde kunst, leven en maatschappij bijeen brengen door middel van ‘optredens’ waarbij de handeling van de kunstenaar als kunst werd beschouwd. De nadruk op het triviale, museums en elite in de ban, ieder mens een kunstenaar. Althans, dat was de bedoeling. Maar de jonge garde Duitsers bogen Fluxus om tot een politiek getint pamflet.

Neem Vostells Heuschrecken. Deze enorme installatie bestaat uit een fotomontage, 20 tv’s en een camera die de kijker filmt. In de montage zit een lesbisch paar dat de liefde bedrijft, terwijl aan de rechterzijde op een krantenfoto Russische tanks Praag binnenrijden. Daaronder, geplakt op een vloer van teer: kledingstukken en menselijke botten. Vostell wilde met zijn kritiek op de samenleving zich tegelijkertijd losmaken van het stigma van de kunstenaar als lijdend mens. De voorstelling van Vostell is ondanks de duidelijke stellingname een prikkelende mix van diverse multimedia. Wat zich een beetje wreekt bij deze overzichtstentoonstelling is de politieke lading als aanjager voor veel andere werken. Beelden waar het manifest van toen vanaf spat komen tegenwoordig lang niet zo krachtdadig en doelbewust over, laat staan dat ze confronteren of iets losmaken. In Aken zijn de kunstwerken en het tijdperk waarin ze gemaakt werden nauw verweven, reflecteren ze hooguit aan elkaar, zijn context en beeldesthetiek tot elkaar veroordeeld.

Nie Wieder Störungsfrei! laat zien dat de beweegredenen voor de kunstaankopen werden ingegeven door ongetwijfeld goedbedoelde maar hardnekkige mores van meer politieke dan artistieke motieven. Van empathie en identificatie met het engagement van het werk is weinig meer over, de beroering die de kunstenaars toentertijd opriepen wekt nu hooguit verbazing. Collages waarin politieke figuren en krantenknipsels zijn verwerkt ogen statisch en weinigzeggend. De naam Rembrandt in sierlijke neonletters, een spaarvarken met hakenkruis, ach, het is best grappig allemaal. Altijd beter dan schouderophalend gedateerd.

Is er dan niks te zien dat de geest aanwakkert? Zeker. Hat Stand, Table, Chairuit 1969 is een berucht werk van Allen Jones. Drie vrouwelijke paspoppen die in niet mis te verstane ‘aankleding’ lijken weggelopen uit een sessie voor SM. Natuurlijk kreeg Jones de wind van voren, met name uit feministische hoek. Jones’ eigenzinnige tableau vivant neemt ongemakkelijk plaats in het onderbewustzijn om daar wél aan de haal te gaan met interpretatie, verbeelding en werkelijkheid. Opvallend is het speciaal voor de tentoonstelling gemaakte werk door leden van het Akense Designmetropole. Onder het bordje Registrierung staat een bureau met computer waarachter niemand zit. Naast de printer ligt een stapeltje A-4tjes waarvan de uitdraai op een grote hoop is gegooid. Papier is geduldig. Bureaucratie trekt zich nergens wat van aan. Van een doeltreffende eenvoud, én van alle tijden.

Meer informatie: Ludwigforum

Nie Wieder Störungsfrei! Aachen Avantgarde Seit 1964 (Ludwig Forum, Aken, t/m 5 februari 2012)

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s