Tentoonstelling Helen Verhoeven in Schunck, Heerlen: oorverdovend zwijgen

HV
(foto: Jeff Jaspar)

De mensen op de schilderijen van Helen Verhoeven doen er het zwijgen toe. Een zwijgen dat veelzeggend is, oorverdovend, tot op het dreigende af. Ze staan bij elkaar maar ook weer niet, alsof ze niks met elkaar te maken willen hebben. Van wat Verhoeven ons laat zien weet je niet zeker weet of het wel klopt wat je ziet. Een gelaat zonder uitdrukking, handelingen die vaag blijven, een ceremonie waar gebeurtenissen zich aankondigen of net hebben plaatsgevonden.

Helen Verhoeven (1974) exposeerde eerder in grote kunststeden als New York en Los Angeles, in Berlijn en Milaan, maar aan het Heerlense Schunck de eer haar eerste overzichtstentoonstelling te mogen presenteren. Het is het laatste wapenfeit van Schunckdirecteur Stijn Huijts, die in maart in dienst treedt bij het Bonnefantenmuseum in Maastricht. In 2008 maakte hij deel uit van de jury van De Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst. Een van de winnaars was Verhoeven. De werken waarmee ze won zijn eveneens te zien in Schunck.

Aan het begin van de jaren negentig startte Helen Verhoeven haar opleiding als kunstenaar aan de kunstacademie van San Francisco. Een voor de hand liggende keuze; het gezin waarin ze opgroeide woonde in die tijd in Amerika. Helen is namelijk de dochter van filmregisseur Paul Verhoeven. Van schilderen was aan het San Francisco Art Institute echter geen sprake. “Dat was een hele radicale plek met veel aandacht voor performancekunst, heftige dingen met lichamelijke experimenten. In die periode deed ik ook installatiekunst. Ik was achttien en ik had zin om te experimenteren. Je leerde daar hoe je als kunstenaar je erin gooide en alles gaf. Je kon daar je eigen richting kiezen maar toen ik er klaar was merkte ik dat het me niet lukte wat ik mijn hoofd had. Daar zat ik best mee. Later in New York zat ik op een vrij conservatieve opleiding. Waar je de hele dag de techniek doorneemt, hoe je modellen schildert, de anatomie, het perspectief.“

Helen Verhoeven horen praten is de omgeving om je heen vergeten. Voor het weidse uitzicht over Heerlen in het restaurant op de bovenste etage van Schunck is weinig aandacht. Honderduit vertelt de Amerikaans-Nederlandse over haar werk. Aan een half woord heeft ze genoeg. Bescheiden maar zelfbewust. Het bessentaartje dat ze besteld heeft eet ze in kleine gedoseerde hapjes.

De solotentoonstelling in Schunck werd door de kunstenaar zelf ingericht. Een serie vrouwelijke naakten op plexiglas tussen houten schotten is de eerste blikvanger. Vrouwen die niet per se mooi gevonden willen worden, zich laten zien zoals ze zijn. Kwetsbaar, Part Pretty, zoals de tentoonstelling luidt, waarna de bezoeker een rondgang krijgt langs filmische, groteske droombeelden. Verhoeven zet haar figuren zonder schroom op de voorgrond tegen een achtergrond van blauwgrijze tinten. Vrouwen, kinderen, seksueel getinte handelingen keren enkele malen terug in de werken die zich afspelen in het schemergebied tussen goed en kwaad. Of beter gezegd tussen goedbedoeld en kwaadaardig, zoals ze zelf stelt.

“Grappig dat er over het seksuele in mijn werk en de naakte vrouwen vrij weinig wordt gevraagd. Mensen praten daar niet zoveel over terwijl het toch vrij frappant aanwezig is in mijn werk. Het beeld van een naakte vrouw heeft veel lading. Aan de ene kant is het kwetsbaar terwijl er ook veel kracht in zo’n lichaam zit, omdat iedereen zo zijn eigen verhouding heeft tot zijn eigen lichaam en tot elkaar. Hoe een vrouw er naakt bij staat, en hoe de toeschouwer daar naar kijkt en daarmee om moet gaan. Het vrouwelijk naakt is archetypisch mooi en lelijk op verschillende momenten van haar leven – dit is duidelijk terug te vinden in de kunstgeschiedenis. Wat zogenaamd hoort aan te trekken en af te stoten. Hoe een kind opeens een vrouw wordt. Hoe een vrouw opeens belangrijk wordt en opeens niet meer, seksueel gezien. En of je nodig bent en of mensen je willen hebben. Deze overgangen tussen die verschillende fases interesseert me.”

In de schilderijen maken de vrouwen van Verhoeven vaak deel uit van een gezelschap, waarvan de groepsordening veel weg heeft van een samenzwering. “In groepssituaties speelt zich natuurlijk van alles af. Soms leuke dingen, maar soms ook vervelende. Die we laten gebeuren, negeren, en waar we zelfs aan mee doen. Ik voel me vaak schuldig terwijl ik niet zo ben opgevoed. Dan rijst de vraag – een bijna religieuze vraag – of je nu schuldig bent of niet. En zo een slechte vraag is dat geloof ik niet. Daarnaast speelt bij de groepssituatie die ik schilder nog een ander thema: of je er wel of niet bijhoort. Dat iedereen geïsoleerd is terwijl je bij elkaar bent, je een leven samen voert maar dat je tegelijkertijd toch alleen staat. Dat element van samen/alleen houdt me bezig”.

De werken van Verhoeven gaan misschien ook wel over de gedachten van de toeschouwer in relatie tot de gebeurtenissen die zich op het doek afspelen. Is de toeschouwer getuige of participant? Nog een hele opgave. Meestal is de eerste reactie wanneer er een ingrijpende situatie plaatsvindt er eentje van zelfbescherming: ik hoor hier niet bij, ik wil er niks mee te maken hebben. Maar is dat wel zo? Dan begint het werk van Verhoeven te knagen en blijkt het te gaan over macht en onmacht, schuld en onschuld. Weer die tegenstellingen. Verhoeven peinst, laat een voor haar doen lange stilte vallen. “Ik ga gevoelsmatig te werk. Wat er echt aan de hand is weet ik nooit precies, dat wordt nooit duidelijk. Wanneer iemand in een compositie terecht komt, een schilderij komt binnenlopen weet ik nog niet wie dat is. Je schildert totdat die persoon er opeens is en dan schilder je door om te zien of die persoon naar je omkijkt of niet. Ik voel me dan een toeschouwer die dit ziet gebeuren, ik maak het natuurlijk, maar het lijkt of ze het zelf doen. Ik werk heel privé in mijn studio en vergeet de buitenwereld. Ik probeer eerlijk te zijn. Je kunt ook voorzichtig zijn maar ik denk niet dat daar goed werk uitkomt. Als ik me echt wil uitdrukken ben ik liever stil. Met schilderkunst kun je in stilte heel veel zeggen”.

Naast de bijna psychische kijk- en gevoelservaring die haar soms enorme doeken oproepen, is er één werk dat op een andere manier beetpakt en intrigeert. Havana Black heet het kleine canvas waarop een eenzame persoon in ochtendjas met hoofddeksel voor een trap in een huis staat. Meer valt er niet te zien, meer gebeurt er niet. Laten zien wat er niet is. Het doek hangt bijna aan het einde van de tentoonstelling, alsof Verhoeven iets wil aankondigen. Wanneer je de hoek omloopt sta je oog in oog met een schildersvariant op facebook. De tientallen licht- en donkergrijze portretten refereren aan de kunst-, media en filmwereld. Een werk heet Woman Licking Boobs. Andere beelden zijn citaten uit haar eigen werk of afkomstig uit familiearchieven. Zus Claudia tussen de planten.

Verhoeven neemt nog een slokje appelsap. Ze stroopt haar mouwen op, werpt een blik uit het raam, dan weer naar de interviewer. Er ligt nog een klein stukje van het gebakje op haar bord. Of ze wel eens twijfels heeft over haar werk was de vraag van zo even. Temeer omdat haar werk nooit eenduidig is, voor meerdere uitleg vatbaar kan zijn. “Soms weet je niet waarom of wat ik maak en dan kijk je ernaar en denk je opeens ‘oh dat gaat hierover, dat zegt eigenlijk wel heel veel over mij, meer dan ik misschien wou zeggen’. Ik denk dat ik dezelfde verwachtingen heb van mijn werk als van mijn leven. Wat ik zoek is de meervoud en de vrijheid, dat dingen niet vastliggen. Ik vind het benauwend als iets vastligt. Ik zoek ruimte en vrijheid via het verlies van controle. Dat wordt mogelijk als je bereid bent de bedoeling die je met een schilderij hebt niet te definiëren, je zoektocht niet te duidelijk te benoemen voor jezelf. Onzekerheid over je bedoelingen is een noodzakelijk deel van het creatief proces. Eigenlijk weet ik niks zeker.”

Helen Verhoeven – Part Pretty (Schunck, Heerlen, t/m 29 april 2012)

(eerder gepubliceerd op ZwartGoud)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s