Slechts goede bedoelingen bij ‘Heerlen als…,’ expo kunstencentrum Signe

Heerlen nader onderzocht door kunstenaars. Kunstencentrum Signe stelt een onderzoek in met de vraag of ze willen “reflecteren op identiteit, maakbaarheid, emotionele binding, beleving en branding van Heerlen”. Volgens wethouder Barry Braeken, tijdens de opening van de expo, houden ze de stad een spiegel voor. Eigenlijk is het geen tentoonstelling, maar een onderzoeksprogramma. Eventuele antwoorden zijn te vinden bij tijdelijke installaties, lezingen en debatten.

Wanneer je het programmaboekje leest lijkt het of Heerlen onder maatschappelijke curatele staat. Er wordt gewezen op Heerlen als “meest krimpende en vergrijzende stad van Nederland”. En dan te bedenken dat de stad wel degelijk ooit floreerde, dankzij de steenkoolwinning. Na het sluiten van de mijnen en de hiermee gepaard gaande economische neergang werd het winkelcentrum in bezit genomen door drugsverslaafden en dealers. Desondanks kroop Heerlen na Operatie Hartslag (preventieve aanpak overlast) en miljoenen aan investeringen er weer bovenop. De doorstart is inmiddels volop aan de gang. Sinds lange tijd is de stad tastbaar en daardoor kwetsbaar, want op zoek naar een hernieuwde identiteit. Ondanks dat het cultuuraanbod groter is dan ooit, verloopt die zoektocht niet zonder slag of stoot. Nu Heerlen in beweging is, is het vooral zaak de juiste richting te vinden.

Of de onderzoekskunst tijdens de expo daar aan bijdraagt is nog maar de vraag. In het kuSboekje wordt Heerlen een ‘generieke stad’ genoemd, naar een definitie van Rem Koolhaas. De beroemde architect doelt hiermee op een metropool die voortdurend aan verandering onderhevig is; zo onnadrukkelijk mogelijk. Koolhaas ziet steden als een metafoor waarin “het verleden te klein is om in te wonen”. Onvoorspelbaarheid is de drijfveer van zijn filosofie van de generieke stad. Om Koolhaas’ urbane manifest toe te passen op Heerlen gaat misschien wat ver, maar volgens kuS kan kunst een aanzet geven om de stad anders te bekijken, te “bekritiseren”: in positieve of negatieve zin, of inderdaad, een spiegel voor te houden.

De gebouwen van Tilmann Meyer-Faje hebben iets weg van een lesje handenarbeid op school. Ze zijn gemaakt van klei en dreigen elk moment om te vallen. Dat is ook de bedoeling. Het omvallen wordt een handje geholpen doordat de kunstenaar zijn werken met water besproeit. Voor menig Heerlenaar zullen de bouwvallen onherkenbaar zijn, behalve dat een van de kleiwerken de contouren heeft van de voormalige Emmaschacht. De kunstenaar wil met zijn werk de afbraak die in Heerlen decennialang gemeengoed was, naspelen. Het zacht geworden klei zal de gebouwen ineen doen storten. Een en ander wordt op video vastgelegd.

Voor het werk van Yasmeen Al Awadi moeten bezoekers door een afbakening van markeringslinten om in een soort stemhokje de letters H en V in te vullen. H staat voor Hoop, de V voor Vrees. Je kunt ook een muntje in een ‘wensput’ gooien en een wens doen. ‘Voer mij uw vrees’ staat er op een houten kistje aan de muur. Locaties en bouwplaatsen in Heerlen heeft de kunstenaar voorzien van meer frivole afzetlinten. Met haar werk wil ze “de inwoners van Heerlen uitnodigen om pioniers te zijn van de toekomst van hun eigen stad”.

Federico d’Orazio maakt portretten van jonge mensen die aan de zelfkant van de maatschappij staan. Ook Heerlen heeft zulke jongeren. Op opzettelijk gelikte foto’s staan ze lekker stoer afgebeeld. Acteurs in de fictieve film Heerlen Vs. ‘Coming soon’. Chantal met peuk in de aanslag, Sandman met pistool achter de broekriem en Rosalia als Bondgirl. Tegen wie ze het gaan opnemen blijft in het ongewisse. Wel hebben ze de in Heerlen woonachtige wereldkampioen kickboksen Warren Stevelmans aan hun kant. Sport en kunst in een workshop van de kunstenaar met de jongeren; te zien op foto’s aan de muur in het kunstencentrum.

Toch zul je de uitleg in het gidsje erop na moeten slaan om wegwijs te worden in kunst die evengoed had kunnen worden toegepast op andere steden en stadsonderzoeken. Beelden en ideeën doen nogal geforceerd aan. Zijn de kunstenaars wel voldoende op de hoogte gebracht van geschiedenis en de huidige situatie van Heerlen? Omdat een evident herkenbaar voor Heerlen typerend raakvlak ontbreekt, zijn de deelnemende kunstenaars wellicht even bijgepraat en vervolgens hun eigen gang gegaan. De poging om een koppeling tot stand te brengen met situatie, gevoel en identiteit van de stad ontaardt in goede bedoelingen. Nergens valt op te maken dat de kunstenaars en hun werken, zoals kuS beoogt, daadwerkelijk “reflecteren op identiteit, maakbaarheid, emotionele binding, beleving en branding van Heerlen”.

Want wat het allemaal met Heerlen van doen heeft wordt nooit helemaal duidelijk. Eigenlijk geldt dit ook voor een actie van Justin Bennett. Hij gaat op 31 augustus een pistool afschieten en de opgenomen galm omzetten in een klankcompositie. Deze performance heeft de Engelse geluidskunstenaar al vaker uitgevoerd. Dichter bij het uitgangspunt van de tentoonstelling komt wellicht Jonas Staal. Op 4 september zal hij de Heerlense gemeenteraad laten bevolken door ouderen. Ongetwijfeld zal het dan wel gaan over een deel van de inhoud: over krimp en vergrijzing.

Meer informatie: Kunstencentrum Signe

Heerlen als…, (Kunstencentrum Signe, Heerlen, t/m september 2012)

(eerder gepubliceerd op ZwartGoud)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s